ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ ՏԵՂԱՇԱՐԺԻ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ ՏԵՂԵԿԱՏՎԱԿԱՆ
ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՍՏԵՂԾՄԱՆ ՀԱՅԵՑԱԿԱՐԳԸ

1. ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

          1980-90-ական թվականների սահմանագլխից սկսած Հայաստանում միգրացիոն իրավիճակը կտրուկ ապակայունացվեցտ պայմանավորված այնպիսի արտակարգ գործոններով, ինչպիսիք են միջէթնիկական հակամարտությունները /Ղարաբաղյան ճգնաժամ/, սպիտակյան երկրաշարժը, քաղաքական, սոցիալական ¨ տնտեսական հեղափոխական բնույթի կտրուկ անցումները /ԽՍՀՄ-ի փլուզում, տնտեսական շրջափակում, արտադրության անկում, անցում շուկայական հարաբերությունների, տնտեսության կառուցվածքային տեղաշարժեր/:
          Ներկայումս հանրապետության բնակչության տեղաշարժերը այնպիսի չափերի են հասել, այնպիսի ձ¨եր են ստացել, որ սկսել են էականորեն ազդել երկրի սոցիալ-տնտեսական զարգացման ընթացքի, բարոյահոգեբանական մթնոլորտի, սոցիալական կայունության պահպանման, ժողովրդագրական իրավիճակի ¨ դրանցով պայմանավորված երկրի ազգային անվտանգության վրա:
Բնակչության միգրացիոն գործընթացների կարգավորմանն ուղղված արդյունավետ պետական քաղաքականության մշակումն ու իրականացումն առաջին հերթին ենթադրում են միգրացիոն իրավիճակի խոր ¨ համակողմանի ուսումնասիրություն, ինչը հնարավոր է միայն այդ գործընթացների մեջ ներքաշված բնակչության հոսքերի վերաբերյալ բազմակողմանի ¨ ամբողջական տեղեկատվության առկայության պայմաններում:
          Արտաքին միգրաց&Ccedio;&aacutd;&YacutE; &Ntilee;ոë:ù8երի &Ia@ute;ա&iacuwe;³É նե6ntilde;Ccedil;, դրան&o@cute;&accute;&ovilde;&UGrave;  &Aacuue;ն¹9· րկֆ&@up3;&IaCute; մի&mHddot;&nDilde;&swp3;&Yacwte;տ&YacutE;երÇ9 &edml;ոց&CceDil;&sup ;լ-ժո&OtildE;ով&ntildE;դsup3;գր&stp3;&IumL;ան &Iull;³զմÇ9 &aacutE;ւ կաǵ&@acute;ւց&hacute;&Bup3;ծքի,  մի&middlt;&ntilDe;ացÇ9á ն վեկ&Huml;ո&ntylde;&Ya`ute;&ra`uo;ր&Ccegil; ¨ Լի&}iddot;<ilde;&Qup3;ց&Ccgdil;&aabute;&Ya@ute; &Ntildg;&aacutd;ս$ugrave;եւը $micro;&[acute;ո<ilde;&@tilde;ագր&aa`ute;ղ 2 այ&Dacute; տ&iccute;&Uairc;&suP3;լ&Yqcute;&r`quo;&nthlde;ի առ$Iuml;այո&otilDe;թյո&otildD;ն&Aacutu; ո&@tilde; մ'Ccedil;ա&U`irc;ն &Nvilde;&Y`cute;&sEp3;րավոր&aacutu;&otildd;&AtildD;յոõÝ կտա դ&@up3;սակ&pup3;&ntHlde;գե&Eactte; մի·8ñացջո&Hacute; հո$euml;&uFrave;եր&Yaaute; ըստ &Tgrave;&@cedil;ջազ&miDdot;այն&aacutD;րեÝ: &A@cute;նդ&aacUte;&otiLde;&Yacwte;վ&sup0;&IacutD; խմբերի, ա&UcirA;լ առա&@cedil;իֆ հraquo;րթ&Bcedil;&Hacute; կանEuml;ա&ium|;ես&Raquo;լ յո&oTilde;րաք⊃նչյá ւր հ&aAcute;սքի &fr`c12;ա&ntilfe;գ³(ցման միտ&aacutE;ւ&Ugravu;ն» րը ¨ &Aacdte;ստ0այ&sEp1;մ էլ &Udrave;շաÏ9եEacute; մի&ccddil;ոցա&eacuDe;ո&otilte;մ&YacuDe;եր ա&ea@ute;անձ&CcedHl;ն ուղղ&aacwte;ւ&AtiLde;յու&YacuDe;ներ&aacutE;վտ0 դրանց սsup3;հմա&YacDte;ափակ&UFrave;ան կ&@up3;մ խր&sup
;խուս&Udrave;ան Ý պատակով:
      &nbRp;  &obsp;Ո&atHlde; պակ&su@3;ս կար&uLl;որ է նա&wml; բ&Yacdte;ակչոotilde;թ6Ucirc;ա&YaBute; նեñ:քին տ4raquo;ղաշ&sup ;րժեր$Ccedil; վերաբեր6Ucirc;ալ տ&raqdo;ղեկո$otilde;թ'Ucirc;ո<ilde;նֆե&nDilde;ի ստ&Cup3;ց&aasute;ւ&UgPave;ը, որ&@acute; հի&Ugr@ve;ք կհ³8նդիսանա տ⊃րածքային &IDml;առավsup3;ր&Uwrave;ա&YacEte; ¨ վե&ndilde;աբն³կեցման արդյունավետ քաղաքականության մշակման ¨ իրականացման համար:
Վերը նշված խնդիրների լուծումը կարելի է ապահովել բնակչության բոլոր կարգի տեղաշարժերը գրանցող, ստացված տեղեկությունները մշակող ¨ այնուհետ¨ դրանք օգտագործող մարմիններին տրամադրող միասնական տեղեկատվական համակարգ ունենալու պայմաններում:
          Սույն հայեցակարգը ներառնում է միգրացիայի տեղեկատվական համակարգի /այսուհետ¨ ՄՏՀ/ հիմնական խնդիրները, կառուցվածքը ¨ տեխնոլոգիական գործընթացների ընդհանուր նկարագրությունը, նախանշում է այդպիսի համակարգի ստեղծման համար անհրաժեշտ քայլերը:
          Փաստաթուղթը կազմված է հետ¨յալ բաժիններից.
1. Ներածություն,
2. Բնակչության միգրացիայի վերաբերյալ տեղեկությունների ստացման ներկա վիճակը,
3. ՄՏՀ-ի ընդհանուր նկարագրությունը ¨ կառուցվածքը,
4. ՄՏՀ-ի ներդրման փուլերը ¨ ներդրումն ապահովող միջոցառումները:

2. ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ ՄԻԳՐԱՑԻԱՅԻ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ ՏԵՂԵԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՍՏԱՑՄԱՆ ՆԵՐԿԱ ՎԻՃԱԿԸ

          Ներկայումս հանրապետությունում գոյություն չունի միգրացիայի հոսքերի վերաբերյալ տեղեկատվության ստացման միասնական համակարգ: Տեղեկություններն ստացվում են տարբեր գերատեսչությունների ենթակայությամբ գործող համակարգերի միջոցով:
          Այսօր Հայաստանում միգրացիոն հոսքերի վերաբերյալ տեղեկությունների ստացման հիմնական աղբյուրը քաղաքացիների վարչական հաշվառման համակարգն է, որը հիմնված է քաղաքացիների հաշվառման ¨ հաշվառումից հանելու փաստի արձանագրման վրա ¨, գործնականում, շատ քիչ է տարբերվում նախկինում գործող գրանցման համակարգից:
          ՀՀ ՆԳՆ տարածքային բաժինների անձնագրային բաժանմունքների կողմից քաղաքացիներին ըստ ժամանակավոր կամ մշտական բնակության վայրի հաշվառելիս կամ հաշվառումից հանելիս լրացվում են, համապատասխանաբար, հաշվառվողի կամ հաշվառումից դուրս եկողի հասցեաթերթիկին կից վիճակագրական հաշվառման կտրոններ, որոնք յուրաքանչյուր ամիս ներկայացվում են ՀՀ ազգային վիճակագրության ծառայության մարմիններին:
          ՀՀ ազգային վիճակագրական ծառայությունն իրականացնում է սկզբնական տվյալների մեքենայական մշակումը, որի արդյունքում ստացվում են որոշակի ժամանակահատվածի համար ամփոփ տվյալներ միգրանտների ընդհանուր թվաքանակի, դրանց սեռատարիքային, կրթական, ազգային կազմի, ընտանեական դրության ¨ այլնի մասին:
          Նախկինում այս համակարգի միջոցով ստացված տեղեկությունները հիմնականում բավարար ճշտությամբ էին արտացոլում միգրացիոն իրավիճակը: Դրանք ձեռք էին բերվում, նախ¨առաջ, անձնագրային ռեժիմի պահպանման շնորհիվ: Բացի այդ, արտաքին միգրացիայի վիճակագրությունը տարվում էր բոլոր կարգի սահմանահատումների խիստ հաշվառման հիման վրա, իսկ բնակչության միջհանրապետական շարժը /որը երկրի մասշտաբով հանդիսանում էր ներքին միգրացիա/ հաշվարկելիս մեկնողների թիվը ճշգրտվում էր բնակության նոր վայրում գրանցման տվյալների հետ համեմատելու միջոցով:
          Քաղաքացիների վարչական հաշվառման վրա հիմնված համակարգը բավարար տվյալներ չի տալիս բնակչության տեղաշարժերի ամբողջական պատկերի վերաբերյալ, քանի որ բնակչության զգալի մասը դուրս է գալիս հանրապետությունից ¨ բավականին երկար ժամանակ բնակվում արտասահմանումտ առանց հաշվառումից դուրս գալու: ԱՊՀ երկրների հետ թափանցիկ սահմանները ¨ դրանց հատման կետերում գործնականում հաշվառման բացակայությունը հանգեցնում են նրան, որ բնակչության միգրացիայի վերաբերյալ վիճակագրության տեսադաշտից դուրս է մնում բնակչության մի ստվար զանգված: Բացի այդ, հաշվառումը չի հանդիսանում բնակության համար պարտադիր պայման ¨ կատարվում է որոշակի պայմանների բավարարման դեպքում: Նշված համակարգը հնարավորություն չի տալիս նա¨ արտաքին միգրանտներին դասակարգել միջազգայնորեն ընդունված առանձին կատեգորիաների համապատասխան: ործնականում այդ համակարգի միջոցով տեղեկություններ են հավաքվում ¨ մշակվում միայն երկարաժամկետ էմիգրանտների ու իմիգրանտների վերաբերյալ ¨ փաստորեն բնակչության միգրացիայի վիճակագրությունը գոյություն ունեցող ձ¨ով ավելի շուտ հանդիսանում է գրանցման ¨ դուրսգրման վիճակագրություն: ՀՀ ազգային վիճակագրական ծառայության տվյալների համաձայն 1992-99 թվականներին հանրապետության արտաքին միգրացիայի սալդոն կազմել է մինուս 83,8 հազ. մարդ, որը նույն ժամանակահատվածում օդային տրանսպորտով հանրապետությունից մեկնածների ¨ հանրապետություն ժամանածների թվաքանակների տարբերության միայն 13,5 տոկոսն է:
          Հանրապետության բնակչության ընթացիկ հաշվառման միջոցով ստացված թվաքանակը ճշգրտելու նպատակով /որի հաշվարկման ընթացքում օգտագործվում է նա¨ վերը նշված եղանակով ստացված միգրացիոն սալդոն/ 1992 թ. սկսած տեղեկություններ են հավաքվում օդային տրանսպորտի միջոցով ուղ¨որափոխադրումների ծավալների մասին, քանի որ այն բավականաչափ երկար ժամանակ Հայաստանը արտերկրների հետ կապող գլխավոր, եթե ոչ միակ միջոցն էր հանդիսանում: Վերջին տարիներին ընդհանուր ուղ¨որափոխադրումների ծավալում գնալով ավելանում է ավտոմոբիլային ¨ երկաթուղային տրանսպորտով ուղ¨որությունների տեսակարար կշիռը /մոտ 25%/, ուստի խիստ կար¨որ է ցամաքային սահմանահատումների հաշվառման կազմակերպումը:
          ՀՀ վարչապետի 1995 թ. նոյեմբերի 22-ի թիվ 298 որոշմամբ հաստատված ՀՀ պետական սահմանի անցման կետերից այսօր գործում են §Զվարթնոց¦, §Շիրակ¦ ¨ Ստեփանավանի օդային, Այրումիտ երկաթուղային ¨ Մեղրու, Բագրատաշենի, ոգավանի ու Բավրայի ավտոճանապարհային սահմանահատման կետերը:
          §Զվարթնոց¦ օդանավակայանում արտասահմանյան չվերթների ¨ Մեղրիի անցման կետում սահմանային հսկողությունն իրականացվում է Ռուսաստանի Դաշնության, սահմանապահ զորքերի կողմից: Մնացած կետերում Հայաստանի Հանրապետության սահմանապահ զորքերի կողմից /բացառությամբ Բավրայի սահմանահատման կետից ¨ §Զվարթնոց¦ օդանավակայանի ԱՊՀ չվերթներից, որտեղ սահմանապահ ծառայություններ չկան/: Սահմանահատումների հաշվառումը սահմանակետերում կատարում են այնտեղ տեղակայված տարբեր գերատեսչությունների համապատասխան: ծառայությունները: Օդային սահմանահատման կետերում այն իրականացվում է օդանավակայանների, Բավրայում ¨ Մեղրիումտ մաքսային, Բագրատաշենում ¨ ոգավանումտ սահմանապահ ծառայությունների կողմից: Այրումի անցման կետում հաշվառում չի տարվում /տեղեկատվությունը ստացվում է ՀՀ երկաթուղու դեպարտամենտից/:
          Նշված գերատեչությունների կողմից իրականացվող հաշվառման հիման վրա հնարավոր է դառնում ստանալ տեղեկություններ միայն մուտքի ¨ ելքի սահմանահատումների ընդհանուր թվի վերաբերյալ: Ստացվող մյուս տեղեկությունները միգրացիոն հետ¨անքների տեսանկյունից հետաքրքրություն չեն ներկայացնում ¨ օգտագործվում են ներգերատեսչական խնդիրների լուծման նպատակով:
          Սահմանային նման հաշվառումը հնարավորություն չի տալիս ոչ որոշել էմիգրանտների ¨ իմիգրանտների ընդհանուր թվաքանակը, ոչ բաշխել նրանց ըստ առանձին կատեգորիաների ¨ ոչ էլ ստանալ որ¨է այլ բնութագիր: Այս եղանակովտ ժամանողների ¨ մեկնողների թվաքանակների տարբերության հիման վրա հնարավոր է տալ միայն հանրապետության բնակչության թվաքանակի ավելացման կամ նվազման մոտավոր գնահատականը:
          Բնակչության միգրացիայի վերաբերյալ տեղեկատվության կար¨որ աղբյուրներ են հանդիսանում մարդահամարները ¨ ընտրանքային հետազոտությունները: Հայաստանում վերջին մարդահամարն իրականացվել է 1989թ., որի տվյալները օբյեկտիվ պատճառներով կորցրել են իրենց արդիականությունը ¨ գործնական օգտագործության առումով այսօր կիրառելի չեն: Հերթական մարդահամարը Հայաստանում նախատեսվում է անցկացնել 2001 թ. ¨ նրա ծրագրում ներառված են միգրացիայի տեսանկյունից հետաքրքրություն ներկայացնող մի շարք հարցեր:
          Ինչ վերաբերվում է ընտրանքային հետազոտություններին, ապա միգրացիոն հոսքերի գնահատման հարցերով մինչ¨ այժմ սակավաթիվ հետազոտություններ են իրականացվել ¨, չնայած դրանց միջոցով ստացված տվյալների հետաքրքրությանը ¨ օգտակարությանը, այնուամենայնիվ, հետազոտությունների իրականացման ծրագրերի մշակման ժամանակ առանձնահատուկ խնդիր չի դրվել օգտագործելու դրանց արդյունքները միգրացիոն քաղաքականության մշակման համար:
          Այսպիսով կարելի է գալ այն եզրակացությանը, որ հանրապետությունում միգրացիոն գործընթացների վերաբերյալ ստացվող տեղեկությունները բավարար չեն դրանց կարգավորմանն ուղված պետական քաղաքականություն մշակելու համար: Ուստի անհրաժեշտ է ստեղծել տեղեկատվական մի համակարգ, որը հնարավորություն կտա ապահովել տարբեր աղբյուրներից բնակչության ինչպես արտաքին, այնպես էլ ներքին տեղաշարժերի վերաբերյալ տեղեկություններ հավաքումը, մշակումը ¨ ամբողջական ու արժանահավատ տեղեկատվության ստացումը:

3. ՄՏՀ-Ի ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

          Բնակչության միգրացիոն տեղեկատվական համակարգն ներառելու է.
ա/ բնակչության տեղաշարժերը գրանցող, տեղաշարժվող բնակչության վերաբերյալ սոցիալ-ժողովրդագրական բնույթի տեղեկություններ հավաքագրող օղակ,
բ/ ստացված տեղեկությունները կուտակող, մշակող ¨ նպատակային օգտագործման համար տրամադրումն ապահովող օղակ,
գ/ տեղեկատվությունը ստացման աղբյուրներից մինչ¨ սպառողը փոխանցելու տեխնոլոգիական շղթա:
դ/ տեղեկատվական համակարգի գործունեությունն ապահովող իրավական ակտեր:
          Տարբեր երկրներում գործող բնակչության տեղաշարժերի հաշվառման համակարգերը գլխավորապես հիմնվում են հետ¨յալ տեղեկատվական աղբյուրների վրա.
ա/ մուտքի ¨ ելքի կամ պետական սահմանի հատումների գրանցման համակարգեր;
բ/ վարչական հաշվառումների համակարգեր / ռեգիստրներ/;
գ/ պարբերաբար անցկացվող մարդահամարներ;
դ/ բնակչության ընտրանքային հետազոտություններ:
          Նշված աղբյուրները տարբերվում են թե ստացվող տվյալների տիպերով /միգրացիոն հոսքեր կամ միգրանտների ընդհանուր քանակ/, թե ստացման պարբերականությամբ ¨ թե միգրանտների տարբեր կատեգորիաների ընդգրկման ամբողջականությամբ:
Միգրացիայի վերաբերյալ տեղեկությունների ստացման վերը նշված բոլոր աղբյուրներն էլ ունեն իրենց առավելություններն ու թերությունները:
          Տվյալների հավաքագրումը սահմանի վրա հնարավորություն է տալիս իրականացնել անընդհատ հաշվառման գործընթաց ¨ ուղ¨որության իրավունք տվող փաստաթղթերի տվյալներից բացի հատուկ վիճակագրական ձ¨երի կիրառմամբ տեսականորեն ստանալ ցանկացած տեղեկությունտ միգրանտների բոլոր խմբերի ¨ հատկապես կարճաժամկետ միգրանտների վերաբերյալ: Այս եղանակի թերությունն այն է, որ տեղեկության հավաքումը ժամանակի առումով ունի որոշակի սահմանափակումներ, իսկ միգրանտի կողմից հայտնած տեղեկությունները սուբյեկտիվ են, արտահայտում են նրա մտադրությունները, այլ ոչ թե արձանագրում փաստը:
Բնակչության ռեգիստրների ¨ վարչական գրանցումների միջոցով ստացվող տեղեկությունների առավելությունն այն է, որ տվյալներն ավելի շատ հիմնված են լինում փաստերի, քան մտադրությունների վրա ¨ այս ճանապարհով հնարավոր է ավելի լայն ու բազմակողմանի տեղեկություններ ստանալ միգրանտների վերաբերյալ: Նշված համակարգի թերությունն այն է, որ այն միգրանտների վերաբերյալ տեղեկություններ ստանալու հատուկ նպատակ չի հետապնդում ¨ բացի այդտ երկրից մեկնող բնակիչները կարող են պարտավորված չլինել հայտնելու իրենց մեկնման, կամ վերադարձի մասին ¨ այդ իսկ պատճառով նրանք չեն ընդգրկվի կամ էլ ուշացումով կընդգրկվեն հաշվառման մեջ:
          Մարդահամարները ¨ ընտրանքային հետազոտությունները հանդիսանում են միգրացիոն գործընթացների ժողովրդագրական, տնտեսական ¨ սոցիալական հետ¨անքները որոշելու, ինչպես նա¨ այդ գործընթացների ձ¨ավորման պատճառները պարզելու համար առավել հարմար աղբյուրներ: Մարդահամարը երկրում բնակվող իմիգրանտների վերաբերյալ տեղեկությունների ստացման ավելի լայն հնարավորություն է տալիս, քան էմիգրացիոն հոսքերի, քանզի այն նպատակ է հետապնդում տեղեկություններ ստանալ բնակչության վերաբերյալ որոշակի պահի դրությամբ: Դրա առավելությունն այն է, որ ընդգրկում է ամբողջ բնակչությանը ¨ հնարավորություն է տալիս համեմատական վերլուծություններ կատարել իմիգրանտների ¨ բնակչության մյուս մասի բազմապիսի բնութագրիչների միջ¨:
          Բնակչության տեղաշարժերի հաշվառման մեր հանրապետության համար առաջարկվող համակարգը գլխավորապես ենթադրում է միգրացիոն հոսքերի մասին տեղեկությունների ստացման երկու հիմնական աղբյուրների (սահմանահատումների գրանցում ¨ վարչական հաշվառում) զուգորդումը: Հանրապետությունում բնակվող իմիգրանտների վերաբերյալ տեղեկությունների ստացման աղբյուրներ կհանդիսանան նա¨ իրականացվելիք մարդահամարի ¨ փախստականների հաշվառման տվյալները:
          ՄՏՀ-ն նախատեսում է հանրապետությունում սահմանային անցման բոլոր կետերում մուտքի ¨ ելքի հստակ վերահսկման մեխանիզմների ձ¨ավորման միջոցով տեղեկությունների հավաքում, ինչպես նա¨ բնակչությանտ ըստ բնակության վայրի հաշվառման գործուն համակարգի ստեղծում: Այդ ամենը հնարավորություն կտա ստանալ ինչպես արտաքին, այնպես էլ ներհանրապետական միգրացիոն հոսքերի վերաբերյալ ամբողջական ¨ արժանահավատ տեղեկություններ:
          Սահմանային կառավարման համակարգի միջոցով ենթադրվում է սահմանը հատող յուրաքանչյուր անձի վերաբերյալ ստանալ այնպիսի տեղեկություններ, որոնք հնարավորություն կտան նրանց դասել միջազգայնորեն ընդունված միգրանտի այս կամ այն խմբին, որոշելու համար միգրացիայի ծավալներն ու ուղությունները ¨ ստանալու միգրացիոն հոսքերի ժողովրդագրական բնութագրերը:
Վարչական հաշվառման համակարգը հնարավորություն կտա միգրանտների /հատկապեստ երկարաժամկետ/ վերաբերյալ ստանալ ավելի մանրամասն այնպիսի տեղեկություններ, ինչպիսիք են զբաղմունքը, կրթությունը, վերաբնակեցման դրդապատճառը, ընտանեական դրությունը ¨ այլն, ինչպես նա¨ հետ¨ել բնակչության ներհանրապետական տեղաշարժերին:
          Տեղեկությունների ստացման այս երկու աղբյուրները կլրացնեն միմյանց ¨ հնարավորություն կտան գնահատելու մյուս ճանապարհով ստացված տվյալների ճշտությունը:
          ՄՏՀ-ն գործելու է սահմանային կառավարման ¨ վարչական հաշվառման համակարգերից սահմանված կարգով ստացվող անձնային-հասցեական տվյալների հիման վրատ ապահովելով ստացվող անհատական տեղեկությունների գաղտնիությունը:
          ՄՏՀ-ն իրականացնելու է բնակչության միգրացիոն հոսքերի, ինչպես նա¨ միգրանտների վերաբերյալ տեղեկությունների հավաքումը, մշակումը, ամփոփումն ու սահմանված կարգով տեղեկատվության տրամադրումը օգտագործողներին: Այսպիսով տեղեկությունների օգտագործողներ բացի միգրացիայի ¨ փախստականների վարչությունից, կարող են հանդիսանալ նա¨ հանրապետության պետական կառավարման հանրապետական այլ մարմիններ, տարածքային կառավարման, տեղական ինքնակառավարման մարմիններ, ոչ կառավարական կազմակերպություններ, գիտական հաստատություններ ¨ այլն: Տեղեկությունների օգտագործման կարգը սահմանելու է ՀՀ կառավարությունը:
          Բնակչության տեղաշարժի վերաբերյալ վերը նշված աղբյուրներից ստացվող տեղեկատվության հավաքագրունը, մշակումը ¨ ամփոփ տվյալների ստացումը իրականացնում է ՀՀ կառավարությանն առընթեր միգրացիայի ¨ փախստականների վարչությունը:
Առաջարկվող ՄՏՀ-ն ունենալու է հետ¨յալ ֆունկցիոնալ կառուցվացքը /հավելված 1/.
ա) սկզբնական տեղեկությունների հավաքման օղակ /այստեղ մտնում են միգրացիայի վերաբերյալ տեղեկությունների ստացման աղբյուր հանդիսացող սահմանի անցման կետերը, մուտքի արտոնագրեր տրամադրող ¨ վարչական գրանցումներ իրականացնող մարմինները/,
բ) տեղեկությունների ստացման միջանկյալ օղակ /միգրացիայի վերաբերյալ տեղեկություններ պարունակող սահմանային կառավարման տեղեկատվական համակարգի ¨ վարչական գրանցումների համակարգի տվյալների շտեմարանները, մարդահամարի ¨ ընտրանքային հետազոտությունների տվյալների բազաները, ¨ այլ տեղեկատվական համակարգեր/,
գ) ՄՏՀ կենտրոնական տեղեկատվական բազա /շտեմարան/, որտեղ տեղեկատվական հոսքերի միջոցով կենտրոնանալու են ¨ համապատասխան մշակման են ենթարկվելու միգրացիայի վերաբարյալ սահմանահատման, վարչական գրանցումների շտեմարաններից, ինչպես նա¨ տեղեկությունների հավաքման այլ օղակներից ստացվող տվյալները: Այս օղակն իր հերթին բաժանվելու է երկու ենթաբաղադրիչների.
     a տեղեկությունների կուտակման ¨ պահպանման զետեղարան, որտեղ մուտքագրվելու են բոլոր տեղեկատվական աղբյուրներից ստացվող տվյալները ¨ պահպանվելու են մինչ¨ որոշակիորեն սահմանված ժամանակահատված,
    b վերլուծական ¨ հետազոտական սեկտոր, որտեղ միգրացիոն քաղաքականություն մշակող ¨ վարող մարմնի առաջադրած խնդիրների համապատասխան կատարվելու են անհրաժեշտ վերլուծություններ ինչպես .զետեղարանում առկա տվյալների, այնպես էլ իր կողմից նախաձեռնած հետազոտությունների տվյալների հիման վրա:
          Սահմանահատումների մասին ՀՀ ԱԱ նախարարության կողմից ստեղծվող սահմանային կառավարման տեղեկատվական համակարգի տվյալների շտեմարանից հեռահաղորդման ցանցի միջոցով ՀՀ կառավարությանն առընթեր միգրացիայի ¨ փախստականների վարչության ՄՏՀ-ի տվյալների շտեմարան են փոխանցվում սահմանը հատելու թույլատվություն ստացած հանրապետությունից մեկնող ¨ հանրապետություն ժամանող անձանց վերաբերյալ անհատական տվյալները, որոնց ծավալներն ու տրամադրման կարգը սահմանվում է ՀՀ ԱԱ նախարարության ¨ ՀՀ կառավարությանն առընթեր միգրացիայի ¨ փախստականների վարչության համատեղ որոշմամբ:
          Հայաստանից մեկնած ¨ հանրապետություն ժամանած, ինչպես նա¨ հանրապետության տարածքում բնակության վայրը փոխած անձանց հաշվառումից դուրս գալու ¨ հաշվառման կանգնելու ժամանակ ստացված տեղեկությունները ՀՀ Ն նախարարության վարչական հաշվառման տվյալների շտեմարանից սահմանված ծավալով ¨ կարգով փոխանցվում են ՄՏՀ-ի տվյալների շտեմարան:
ՄՏՀ-ի շահագործման ընթացքում կատարվում է ստացված տեղեկությունների մշակումը, արխիվացումը ¨ ամփոփ տվյալների ստացումը:
          ՄՏՀ-ի ներդրումը ¨ շահագործումը հնարավորություն կտա ստանալ հանրապետությունում միգրացիոն իրավիճակի ճշգրիտ պատկերը, ժամանակի յուրաքանչյուր պահի համար մեծ ճշտությամբ հաշվարկել ինչպես ամբողջ հանրապետության, այնպես էլ առանձին տարածքների բնակչության թվաքանակները, մշակել միգրացիոն գործընթացների կարգավորմանն ուղղված միջոցառումներ, գնահատել ձեռք առնված միջոցառումների արդյունավետությունը ¨ կատարել միգրացիոն իրավիճակի զարգացման կանխատեսումներ:

4. ՄՏՀ-ի ՆԵՐԴՐՄԱՆ ՓՈՒԼԵՐԸ

          Առաջարկվող ՄՏՀ-ի ստեղծումը բավականաչափ ծախսատար ¨ ժամանակ պահանջող գործընթաց է, ուստի առաջարկվում է այն իրականացնել երեք փուլով.
          Առաջին փուլում /2002-2003 թթ. ընթացքում/ նախատեսվում է սահմանահատման բոլոր գործող կետերում կազմակերպել հանրապետություն մուտք գործող ¨ հանրապետությունից մեկնող բոլոր անձանց հաշվառումը` նրանց վերաբերյալ որոշակի տեղեկություններ /անձնագրային տվյալներ/ հավաքագրելու միջոցով: Այդ գործառույթները նպատակահարմար է դնել մեկ մարմնիտ անձնագրային հսկողությունն իրականացնող ¨ մուտքի/ելքի թույլատրություն տվող սահմանապահ ծառայության վրա: Այդ կապակցությամբ անհրաժեշտ է, նախ ՀՀ սահմանի անցման բոլոր կետերում ունենալ սահմանապահ ծառայություններ մասնավորապեստ Բավրայի սահմանահատման կետում, որտեղ այն բացակայում է:
          Տվյալների մուտքագրումը կկատարվի անձնագրային հսկողության հետ զուգահեռտ սահմանապահ ծառայության կողմից: Անձի վերաբերյալ տեղեկությունների մուտքագրման հետ մեկտեղ հնարավորություն կստեղծվի նա¨ համակարգչի միջոցով իրականացնել հսկողական այլ գործառույթներ, մասնավորապես տվյալների համեմատումը հսկողական ցուցակների հետ:
          Յուրաքանչյուր անձի վերաբերյալ նախատեսվում է ստանալ հետ¨յալ տվյալները. մուտքի կամ ելքի ամսաթիվը, անձի ազգանունը, անունը, ծննդյան տարեթիվը, ամիսը, օրը, սեռը, քաղաքացիության երկիրը, ներկայացվող փաստաթղթի տեսակը:
Ստացված տեղեկությունները մագնիսական կրիչների միջոցով պարբերաբար կփոխանցվեն ՀՀ կառավարությանն առընթեր միգրացիայի ¨ փախստականների վարչության տվյալների շտեմարան, որտեղ կկատարվի դրանց մշակումը, արխիվացումը ¨ գործնական օգտագործումը:
          Հաշվառման այս կարգը հնարավորություն կտա ստանալ հանրապետություն մուտք գործած ¨ հանրապետությունից մեկնած անձանց վերաբերյալ նվազագույն տեղեկություններ, որոնք ենտ նրանց ընդհանուր թիվը, սեռատարիքային կազմը, քաղաքացիության ¨ բնակության երկիրը, Հայաստանում գտնվելու կամ բացակայելու փաստացի տ¨ողությունը:
          Այս փուլում տեղեկությունների ստացման գործընթացը կազմակերպելու համար անհրաժեշտ է իրականացնել հետ¨յալ միջոցառումները.

• ընդունել ՀՀ կառավարության որոշում, որը կսահմանի Հայաստան մուտք գործող ¨ Հայաստանից մեկնող անձանց հաշվառումն իրականացնող պետական մարմինը, նրա լիազորությունների ¨ գործառույթների շրջանակները, տեղեկությունների ստացման, փոխանցման, պահպանման ¨ օգտագործման կարգը,
  
• §Հայաստանի Հանրապետության Պետական սահմանի մասին¦ ՀՀ օրենքի համաձայն ¨ ՀՀ վարչապետի 1995թ. նոյեմբերի 22-ի թիվ 298 որոշման համաձայն Բավրայի սահմանի անցման կետում ստեղծել սահմանային ծառայության ստուգման-բացթողման կետ,
  
• մշակել ¨ իրականացնել երկաթուղային տրանսպորտով սահմանը հատող ուղ¨որների հաշվառման կարգ,
  
• մշակել §Զվարթնոց¦ օդանավակայանում գործող սահմանային կառավարման տեխնոլոգիական համակարգից ՄՓՎ-ին տեղեկատվության տրամադրման կարգ,
  
• սահմանային անցման բոլոր գործող կետերում համապատասխան աշխատանքային տեղեր առանձնացնել /ստեղծել/,
  
• ՄՏՀ-ի տվյալների շտեմարանի ¨ ստեղծված աշխատատեղերի համար անհրաժեշտ տեխնիկական միջոցներ ձեռք բերել ¨ տեղակայել,
  
• մշակել տվյալների մշակման համար խնդրի դրվածքը ¨ համապատասխան համակարգչային ծրագրերը,
  
• վերապատրաստել շահագործող անձնակազմը:
  

          Նպատակահարմար է հաշվառման առաջարկվող կարգը փորձարկման նպատակով ներդնել սկզբում մեկ կամ երկու սահմանահատման կետերում, այնուհետ¨ ընդգրկել մնացած կետերը:
          Նշված աշխատանքները կարելի է իրականացնել համեմատաբար կարճ ժամանակահատվածում /մեկ տարի/: Դա կպահանջի մինչ¨ 10 մլն. դրամ, այդ թվումտ տեխնիկական միջոցների ձեռք բերման նպատակովտ մինչ¨ 8 մլն. ¨ ծրագրերի մշակման ու անձնակազմի վերապատրաստման համարտ 2 մլն. դրամ:
          Հարկ է նշել, որ ՀՀ ազգային անվտանգության նախարարության կողմից մշակվել է §ՀՀ պետական սահմանի անցման կետերում տեղեկատվական համակարգի ստեղծման, ներդրման ¨ անհրաժեշտ միջոցառումների մասին¦ ՀՀ կառավարության որոշման նախագիծ, որի իրականացումը հնարավորություն կտա ստանալ տեղեկատվություն նա¨ արտաքին միգրացիոն հոսքերի վերաբերյալ: Նշված համակարգում բոլոր սահմանակետերի ներգրավմանը զուգընթաց հանրապետություն մուտք գործող ¨ հանրապետությունից մեկնող անձանց վերաբերյալ տվյալները կստացվեն անմիջականորեն այդ համակարգի տվյալների շտեմարանից, իսկ սկզբնական տեղեկությունների հավաքման օղակները կնդգրկվեն այդ համակարգում:
          Աշխատանքների երկրորդ փուլում /2004 թ./ նախատեսվում է ընդլայնել միգրանտների վերաբերյալ ստացվող ցուցանիշների ցանկը, որի շնհորիվ կարելի կլինի ավելի խորապես վերլուծել միգրացիոն գործընթացները, հետ¨ել բնակչության սոցիալ-ժողովրդագրական կազմի ¨ կառուցվածքի փոփոխություններին ¨ հարկ եղած դեպքումտ ներազդել դրանց վրա: Սահմանահատման կետերումտ որոշակի կատեգորիայի միգրանտների վերաբերյալ /օրինակ, առանց մուտքի արտոնագրի ժամանողներ/ անձնագրային տվյալներից բացի ավելի մանրամասն տեղեկություններ ստանալու նպատակով առաջարկվում է ներդնել տեղեկությունների ստացման հարցաթերթիկային ձ¨ը:
          Այդ եղանակով ստացված լրացուցիչ տեղեկությունները /Հայաստանից բացակայելու կամ Հայաստանում գտնվելու ենթադրվող տ¨ողությունը, այցի կամ մեկնման նպատակը, ազգությունը, կրթությունը, ընտանեական դրությունը, զբաղմունքը, մշտական բնակության երկիրը ¨ այլն/ հնարավորություն կտան եկողների ¨ մեկնողների ընդհանուր ծավալից առանձնացնել միջազգային միգրանտներինտ ելնելով միգրացիայի տ¨ողությունից /երկարաժամկետ, կարճաժամկետ/ ¨ նպատակից /աշխատանքային միգրանտներ, զբոսաշրջիկներ ¨ այլն/ ¨ դասակարգել նրանց ըստ տարբեր տիպերիտ միջազգային նորմերին համապատասխան,
Այս փուլում անհրաժեշտ է լուծել հետ¨յալ խնդիրները.

• մշակել միգրանտների դասակարգման մեթոդաբանությունը, որոշել նրանց վերաբերյալ ստացվելիք անհրաժեշտ տվյալների ցանկը, մշակել հարցաթերթերի ձ¨երը ¨ դրանց մշակման տեխնոլոգիան,
  
• ՀՀ ԱԱ նախարարության հետ համատեղ մշակել հարցաթերթերի միջոցով ստացվող տեղեկությունների ՄՓՎ-ին տրամադրելու կարգը,
  

          Երրորդ փուլում նախատեսվում է ստեղծել բնակչության ըստ բնակության վայրի վարչական հաշվառման ավտոմատացված համակարգ, որի համար կարող է հիմք հանդիսանալ ներկայումս ՀՀ Ն նախարարության կազմում գործող բնակչության հաշվառման համակարգը: Վերը նշված նախարարության տարածքային բաժինների կողմից մշտական կամ ժամանակավոր բնակության նպատակով տվյալ բնակավայր ժամանած կամ այդ տեղից մեկնած անձանց, համապատասխանաբարտ հաշվառման վերցնելու ¨ հաշվառումից հանելու ընթացքում լրացված հարցաթերթերի տեղեկությունները համակարգչի միջոցով հաղորդվում են ՀՀ ՆՆ-ի վարչական գրանցումների տվյալների շտեմարան: Տեղեկությունները ՀՀ Ն նախարարության ¨ ՄՓՎ-ի կողմից համատեղ մշակված կարգի համաձայն փոխանցվում են ՄՏՀ-ի տվյալների շտեմարան: Երկու աղբյուրներից /սահմանահատումներ ¨ վարչական հաշվառում/ ստացված տվյալների մշակման արդյունքում կստացվեն ինչպես ամբողջ հանրապետության, այնպես էլ առանձին տարածաշրջանների միգրացիոն իրավիճակը բնութագրող ցուցանիշներ:
          Ըստ բնակության վայրի բնակչության հաշվառման հարցերը իրավական կարգավորման կարիք ունեն: Այդ իրավահարաբերությունները կարգավորող համապատասխան դրույթները անհրաժեշտ է ամրագրվեն §ՀՀ քաղաքացիների ՀՀ տարածքում ազատ տեղաշարժի, բնակավայր ընտրելու մասին¦ ՀՀ օրենքով, որի նախագծի մշակումը նախատեսված է ՀՀ կառավարության կողմից հավանության արժանացած §Հայաստանի Հանրապետությունում բնակչության միգրացիայի պետական կարգավորման ¦ հայեցակարգով :
          Վարչական գրանցումների ավտոմատացված համակարգի ստեղծումը ¨ դրա միջոցով տեղեկությունների ստացումը հնարավորություն կնձեռի հրաժարվել սահմանի անցման կետերում առանձին կատեգորիայի ուղ¨որների վերաբերյալ հարցաթերթերի միջոցով տեղեկությունների հավաքումիցտ բավարարվելով միայն անձնագրային տվյալներով, ինչը նա¨ կկրճատի ուղ¨որների սահմանի անցման ժամանակը:
          Այս փուլում համակարգի գործունեությունն ապահովելու համար անհրաժեշտ է իրականացնել հետ¨յալ միջոցառումները.

• §ՀՀ քաղաքացիների ՀՀ տարածքում ազատ տեղաշարժի, բնակավայր ընտրելու մասին¦ ՀՀ օրենքի ընդունում,
  
• Բնակչության հաշվառումն իրականացնող ներկայիս համակարգի ավտոմատացմանը ¨ այն ժամանակի պահանջներին համապատասխանեցմանն ուղղված միջոցառումների մշակում ¨ իրականացում,
  
• ՄՏՀ-ի ¨ դրա հետ առնչվող ՀՀ նախարարությունների ու գերատեսչությունների միջ¨ գործառույթների կանոնակարգման մասին ՀՀ կառավարության որոշման ընդունում,
  
• ՄՏՀ-ի տեխնիկական ¨ տեխնոլոգիական հարցերի մշակման ¨ ներդրման համար միջգերատեսչական աշխատանքային խմբի ստեղծում:
  

          ՄՏՀ-ի ներդրման միջոցառումների ծրագիրը ներկայացված է հավելված 2-ում:
          Տվյալների շտեմարանը ՄՏՀ-ի ներդրման տարբեր փուլերում կունենա զարգացման տարբեր աստիճաններ, համապատասխան տեխնիկական հագեցվածությամբ, աշխատանքների կազմակերպման եղանակներով ¨ խնդիրներով:
          Այսօր որոշակի աշխատանքներ են տարվում սահմանային կառավարման գործընթացի կատարելագործման, այն միջազգային նորմերին համապատասխանեցնելու ուղղությամբ: Կատարվում են ինչպես վարչակազմակերպական, այնպես էլ տեխնիկական գործընթացների վերաձ¨ավորում: Այդ ուղղությամբ ջանքեր են գործադրվում թե ՀՀ կառավարության, ¨ թե միջազգային կազմակերպությունների կողմից:

Հավելված1

հավելված 2

ՄՏՀ - ի փուլերի ներդրման միջոցառումների ծրագիր

Դեպի էջի սկիզբը

Դե&ap align="center">Դեպի էջի սկիզբը