Միգրացիայի հարցերով Եվրոպական կոմիտեի 45-րդ հանդիպում

Միգրացիայի կառավարման ռազմավարություն

Միգրացիայի ¨ Փախստականների Վարչության պետտ

Գագիկ Եգանայինի ելույթը

          Մեծարգո նախագահող.
          Հանդիպման հարգելի մասնակիցներ.

          Առաջին անգամ եմ մասնակցում Միգրացիայի հարցերով Եվրոպական Կոմիտեի նիստին ¨, այդ իսկ պատճառով, իմ զեկույցիի սկզբում համառոտ Ձեզ կծանոթացնեմ Հայաստանի միգրացիոն իրավիճակին ¨ դրա կարգավորմանն ուղղված մեր կառավարության ձեռնարկած քայլերին, իսկ այնուհետ¨ կանդրադառնամ անլեգալ միգրացիայի դեմ պայքարի, ինչպես նա¨ իմիգրանտների լոկալ ինտեգրացման հարցերում միջազգային համագործակցության ¨ համատեղ ջանքերի կիրառման կար¨որությանը:
          1988 թ. սկսած, ապա նա¨ անկախության ձեռք բերումից ի վեր, Հայաստանը բազմաթիվ մարտահրավերների հետ մեկտեղ ստիպված էր դիմագրավել բնակչության զանգվածային տեղաշարժերով պայմանավորված բազում հիմնախնդիրների: Սկզբում այդ տեղաշարժերը հանդես եկան հարկադիր տեղահանության գրեթե բոլոր ձ¨երով. 360 հազար փախստականներ` Ադրբեջանի կողմից վարված էթնիկական զտումների քաղաքականության արդյունքում, 530 հազար էկոլոգիական միգրանտներտ Սպիտակյան ավերիչ երկրաշարժի պատճառով, 72 հազար ներքին տեղահանված անձինքտ Ադրբեջանի կողմից Հայաստանի սահմանամերձ շրջանների սիստեմատիկ ռմբակոծությունների արդյունքում: Այնուհետ¨, Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական անմխիթար իրողություններով պայմանավորված 1992 թվականից սկսվեց ¨ մարումով մինչ¨ մեր օրերը հասավ բնակչության մեծածավալ էմիգրացիան Հայաստանից: Տարբեր գնահատականների համաձայն նշված տարիներին Հայաստանից արտագաղթել է մինչ¨ 1 մլն. մարդ: Ահա թե ինչու Հայաստանի նորանկախ պետության ամրապնդման գործում առանձնահատուկ կար¨որություն ունեն միգրացիոն հիմնահարցերը: Եթե նախկինում պետության դերը այս ոլորտում հիմնականում սահմանափակված էր հետ փաստական արձագանքման ¨ հիմնախնդիրների հետ¨անքների թուլացմանը ուղղված քայլերով, ապա 1999 թ. սկսած, Միգրացիայի ¨ փախստականների պետական վարչության ստեղծումով Հայաստանի կառավարությունը իր առջ¨ խնդիր դրեց մշակել ¨ իրականացնել բնակչության միգրացիայի կարգավորման միասնական քաղաքականությունտ սկսած սահմանային հսկողության, միգրացիոն հոսքերի հաշվառման հարցերից ¨ վերջացրած մարդու իրավունքների մասին միջազգային փաստաթղթերում ամրագրված սկզբունքներին համապատասխան իմիգրանտների առանձին կատեգորիաների նկատմամբ տարվող աշխատանքներով:
          Նշված խնդիրը իր լուծումն ստացավ ՀՀ Կառավարության կողմից 2000 թ. §Բնակչության տեղաշարժերի պետական կարգավորման հայեցակարգի¦ հաստատումով, ¨ հիմնվելով այդ փաստաթղթի վրա, անցած երեք տարիների ընթացքում Հայաստանում զգալի առաջընթաց է արձանագրվել միգրացիոն առանձին հարցերի առընչությամբ քաղաքականությունների հստակ սահմանման ¨ դրանց կիրարկումն ապահովող իրավական դաշտի ձ¨ավորման ¨ այլ ծրագրային աշխատանքների կատարման ուղղությամբ: Այսօր մեզ մոտ ամբողջությամբ կարգավորված է ապաստանի տրամադրման հարցերի ողջ համակարգը, որն իր մեջ ներառում է §Փախստականների մասին¦ օրենքը ¨ նրա իմպլիմենտացիայի նպատակով ընդունված կառավարական 7 որոշումները, համապատասխան մասնագիտացված կառույցներըտ իրենց արհեստավարժ անձնակազմով:
          Ստեղծվել է ¨ այս տարվանից արդեն պետական բյուջեից միջոցներ են տրամադրվելու ապաստան հայցողների համար նախատեսված §հատուկ կացարանի¦ համար: Անցած տարի, հիմնվելով Եվրոխորհրդի Նախարարների Կոմիտեի 2001 թ. նոյեմբերի 27-ի երաշխավորության վրա, ՀՀ Ազգայի Ժողովի կողմից ընդունվեց օրենք §Ժամանակավոր պաշտպանված անձանց մասին¦, համաձայն որի Հայաստանը, առաջնորդվելով մարդասիրական մոտեցումներով, պատրաստ է պաշտպանություն տրամադրել այն օտարերկրյա քաղաքացիներին, որոնց կյանքին ¨ ազատությանը վտանգ է սպառնում զինված հակամարտությունների պատճառով:
Մշակվել են ¨ առաջիկայում կքննարկվեն §Ազգային փոքրամասնությունների մասին¦, §ՀՀ քաղաքացիների ՀՀ-ից ելքի ¨ ՀՀ մուտքի մասին¦, §Արտագնա աշխատանքների մասին¦, §Օտարերկրյա քաղաքացիների իրավական կարգավիճակի մասին¦ /նոր խմբագրություն/, §Տուրիզմի մասին¦ օրենքների նախագծերը: Նշված քայլերի իրականացման գործում անգնահատելի օժանդակություն են ցուցաբերել ¨ շարունակում են ցուցաբերել ՄԱԿ ՓՀ-ն, ՄՄԿ ¨ այլ միջազգային կազմակերպություններ:

Հարգելի նախագահող.

          Անօրինական միգրացիան մարտահրավեր է բազմաթիվ երկրների համար ¨ այս եր¨ույթի դեմ պայքարում մենք կարող ենք հաջողության հասնել միայն համապարփակ /կոմպլեքս/ մոտեցման դեպքումտ կիրառելով այդ եր¨ույթի առաջացման ¨ զարգացման յուրաքանչյուր փուլին յուրահատուկ մոտեցում:
          Դեռ¨ս անօրինական միգրացիայի սաղմնավորման փուլում, որպես կանխարգելիչ միջոց, անհրաժեշտ է ծագման երկրների բնակչության շրջանում իրականացնել լայն քարոզչությունտ մուտքի երկրներ մուտք գործելու, բնակվելու, աշխատանքային գործունեություն ծավալելու պայմանների մասին: Հայաստանում վերջերս անցկացված սոցիոլոգիական հարցումները ցույց տվեցին, որ ազգաբնակչության 40%-ը տեղյակ չէ եվրոպական երկրներ մուտք գործելու համար entry permit (visa-ի) անհրաժեշտության մասին, 58.7% գաղափար չունեին, որ աշխատանքային գործունեություն ծավալելու համար անհրաժեշտ է հատուկ work permit: Այսպիսի պայմանները պարարտ հող են ստեղծում անլեգալ միգրացիայի առաջացման համար, մանավանդ, եթե ի նկատի ունենանք, որ քիչ չեն տուրիստական կամ միջնորդ այն կազմակերպությունները կամ անհատ անձինք, որոնք կարողանում են իրենց §հաջող¦ բիզնեսը կառուցելտ օգտվելով այս անիրազեկությունից:
          Այն փուլում, երբ այս եր¨ույթը դրս¨որվում է արդեն մուտքի երկրներում հայտնաբերված անօրինական միգրանտների տեսքով, անհրաժեշտ է կազմակերպել նրանց վերադարձը ելքի երկրներտ կնքելով ռեադմիսիոն համաձայնագրեր:
          Եվ վերջապես, որպեսզի թույլ չտրվի վերադարձված քաղաքացիների հետագա մեկնումը այն երկիր, որտեղից նրան վերադարձրել են, անհրաժեշտ է ռեադմիսիոն գործընթացը փոխլրացնել /to compliment/ ռեինտեգրացիոն ծրագրերով:
          Նշված մոտեցումների կիրարկման նպատակով ՄՄԿ-ի §Փնջային նախաձեռնություն¦ ծրագրի շրջանակներում Հայաստանի միգրացիայի ¨ փախստականների պետական վարչությանը կից շուրջ մեկ տարի առաջ ստեղծվեց միգրանտների սպասարկման կենտրոնտ իր ութժամյա հեռախոսային թեժ գծով: Կենտրոնը մի շարք սեմինարներ է կազմակերպել լրագրողների ¨ աշխատաշուկայում միջնորդ ծառայություններ մատուցող գործակալությունների ներկայացուցիչների համար, որոնց ընթացքում հաղորդումներով հանդես են եկել Եր¨անում տեղակայված օտարերկրյա դեսպանատների աշխատակիցներ: Կենտրոն այցելած քաղաքացիները ստանում են արժանահավատ տեղեկություններ իրենց հուզող հարցերի առընչությամբ: Բազմահազար տպաքանակով հրապարակվել ¨ բնակչության շրջանում տարածվել են անօրինական միգրացիայի մասին պատմող հանրամատչելի բրոշյուրներ, ցուցապաստառներ: Կազմակերպվել է հեռուստա ¨ ռադիոհաղորդումների շարք, իրականացվել է §Արտաքին աշխատանքային միգրացիա¦ եռամսյա պարբերականի 4 համարի հրատարակումը ¨ այլ միջոցառումներ:
          Մեր կողմից ձեռնարկած քայլերի արդյունավետության մասին է խոսում այն փաստը, որ 2002 թ. ընթացքում, MSP-ի գործունեության ծավալման շրջանում, եռամսյակից եռամսյակ անշեղորեն նվազել է Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիների կողմից 28 զարգացած երկրների իշխանություններին ներկայացված ապաստանի հայցերի թիվը: Այսպես. 2002 թ. 2-րդ եռամսյակում ապաստանի հայցերի թիվը 1-ին եռամսյակի համեմատ նվազել է 11%–ով, 3-րդ եռամսյակում նույն ժամանակաշրջանի համեմատ նվազումը արդեն կազմել է 24% , իսկ 4-րդ եռամսյակում այն հասել է 38%-ի : Ավելացնեմ նա¨, որ անցած տարի 2000 թ. համեմատ Հայաստանի քաղաքացիների կողմից ներկայացված ապաստանի հայցերի տարեկան թվաքանակը կրճատվել է շուրջ 500-ով, այն էլ այն դեպքում, երբ տարածաշրջանի մյուս երկրների կտրվածքով մի¨նույն ժամանակաշրջանի համար արձանագրվել է աճ:
Դրա հետ մեկտեղ, ափսոսանքով պետք է նշեմ, որ MSP-ի այսքան կար¨որ գործունեության հետագա շարունակումը հարցականի տակ է ¨ ես երախտապարտ կլինեի, եթե մեր այս հանդիպման մասնակիցներից ոմանք արձագանքեին մեզ աջակցելու կոչին: MSP-ի գործունեությունը ներկայացնող նյութը կարելի է ձեռք բերել քարտուղարությունից:
          Հայաստանը ակտիվորեն ներգրավվել է տարբեր երկրների հետ անօրինական միգրանտներին վերադարձնելու նպատակով կնքվելիք միջկառավարական համաձայնագրերի քննարկման գործընթացին: Ընթացքի մեջ են բանակցությունները Բենիլյուքսի երկրների, Չեխիայի, Լեհաստանի, Ուկրաինայի հետ, իսկ Շվեյցարիայի Դաշնության ¨ Դանիայի Թագավորության հետ դրանք ավարտված են ¨ առաջիկա ժամանակաշրջանում համաձայնագրերը կառավարությունների կողմից կստորագրվեն: Օգտվելով առիթից, ցանկանում եմ տեղեկացնել, որ Հայաստանը, հարազատ մնալով Եվրոխորհուրդ մուտք գործելիս իր ստանձնած պարտավորություններին, միշտ էլ պատրաստ է այս կար¨որ հարցի առընչությամբ սկսել բանակցություններտ խնդրով հետաքրքրված երկրների իշխանությունների հետ:
          Ինչպես ասվեց վեր¨ում, վերադարձից հետո անլեգալ միգրանտների հետագա ռեցիկլացիա թույլ չտալու համար խիստ կար¨որ են ռեինտեգրացիոն ծրագրերը, ¨ ես ուրախությամբ ուզում եմ տեղեկացնել, որ այս հարցում մենք համաձայնություն ենք ձեռք բերել Շվեյցարիայի դաշնային իշխանությունների հետ, ¨ որպես փորձնական ծրագիր, նրանք կօժանդակեն Շվեյցարիայից վերադարձող 50 ՀՀ քաղաքացիների ռեինտեգրացիային: Մենք շահագրգիռ ենք նմամատիպ համագործակցություն հաստատել նա¨ այլ երկրների հետ:
Մեր կողմից մշակված կոնկրետ ռեինտեգրացիոն ծրագրերը հանդիպման մասնակիցները կարող են վերցնել քարտուղարությունից:

Հարգելի պարոն նախագահող.

          Միգրացիոն հիմնախնդիրների շարքում Հայաստանի համար առանձնահատուկ կար¨որություն ունեն Ադրբեջանից բռնագաղթած փախստականների հարցերը, քանի որ նրանք կազմում են ազգաբնակչության 10%-ը , ինչը, ի դեպ, ամենաբարձր ցուցանիշն է ԱՊՀ երկրների մեջ: 90-ականների կեսերից, երբ ակնհայտ դարձավ, որ այդ անձանց կամավոր վերադարձը նախկին բնակության վայրեր իրատեսական չէ կյանքի անվտանգության երաշխիքների բացակայության պատճառով, մեր կառավարությունը նրանց նկատմամբ սկսեց կիրառել ինտեգրման քաղաքականությունը: Այդ տարիներին օրենսդրորեն սահմանվեց, որ նրանք ունեն տեղացիներին համահավասար սոցիալական, տնտեսական իրավունքներ, նրանք կարող են քաղաքացիության ձեռք բերել բավականին պարզեցված մեխանիզմով: Չնայած այս ամենին, ինտեգրման գործընթացը խիստ դանդաղ էր ընթանում, որին խոչընդոտում էին 2 հիմնական պատճառներ.
          1/ փախստականների շրջանում լայն տարածում ուներ այն մտայնությունը, որ քաղաքացիություն ձեռք բերելու դեպքում նրանք կզրկվեն ինչ-ինչ արտոնություններից, ասել է , թե կունենան պաշտպանության ավելի ցածր մակարդակ,
          2/ փախստականների գերակշիռ մասի խիստ անբավարար սոցիալ-տնտեսական պայմանները /տեղացիների համեմատ գործազրկության մակարդակը բարձր է 2.4 անգամ, հանրային ծառայություններից օգտվելու դժվարությունները ¨ այլն/ , որի արդյունքում այս խմբի ներկայացուցիչները իրենց համարում են մոռացված պետության ուշադրությունից ¨ ապրում են հասարակությունից մեկուսացված վիճակում:
          Այս ամենի պատճառով մինչ¨ 1999 թ., 10 տարվա ընթացքում, նատուրալիզացված փախստականների թիվը կազմում էր միայն 6000 մարդ:
          Իրավիճակը արմատապես փոխվեց մեր վարչության ստեղծումով: ՄԱԿ ՓՀ-ի հետ համատեղ ծավալեցինք լայն քարոզչությունտ նպատակ ունենալով տեղեկացնել փախստականի ¨ քաղաքացու կարգավիճակների տարբերությունները ¨ առավելությունները: Ազգային Ժողովի կողմից ընդունվեցին քաղաքացիության ձեռք բերումը խթանող4 օրենք, նրանց սոցիալ-տնտեսական խնդիրների լուծումը դրվեց ծրագրային հենքի վրա ¨ այլն: Արդյունքում, վերջին 3 տարում, կտրուկ ավելացավ /շուրջ 10 անգամ/ քաղաքացիություն ձեռք բերած անձանց թիվըտ հասնելով 60 հազարի:
          Փաստորեն մեզ հաջողվեց բեկում մտցնել լոկալ ինտեգրման ոչ միայն Հայաստանի համար, այլ ամբողջ աշխարհի կտրվածքով խիստ մասշտաբային խնդրում: Այսօր արդեն խնդիրը ձեռք բերվածը պահպանելն ու զարգացնելն է, ¨ այդ նպատակով, խիստ կար¨որվում է փախստականների սոցիալ-կենցաղային պահանջների բավարարմանն ուղղված ծրագրերի շարունակականության ապահովումը: Փորձը ցույց է տալիս, որ այն վայրերում, որտեղ որ իրականացվում է փախստականների համար բնակարանային շինարարություն այդ տարածքում բնակվող փախստականները զանգվածաբար դիմում են ՀՀ քաղաքացիություն ձեռք բերելու նպատակով: Այս առումով մեզ համար անգնահատելի է փախստականների Նորվեգական խորհրդի ¨ ՄԱԿ ՓՀ-ի կողմից ցուցաբերվող աջակցությունը:
          Ցանկալի կլիներ այլ եվրոպական կառույցներ, փախստականների հարցերով զբաղվող այլ երկրների կազմակերպություններ նույնպես իրենց ջանքերը ներդնեին ¨ Հայաստանին աջակցեին փախստականներին ինտեգրելու հսկայածավալ ծրագրի իրականացման հարցում, մանավանդ որ, նորից կրկնեմ, ստեղծված է այդ գործի հաջող կազմակերպման բոլոր նախադրյալները տ թե օրենսդրական, ¨ թե ինստիտուցիոնալ առումներով:

Հարգելի նախագահող.

          Վերջացնելով ելույթս, ուզում եմ մեկ անգամ ¨ս ընդգծել իմ երկրի պատրաստակամությունը համագործակցության ճանապարհով կարգավորելու միգրացիոն գործընթացները, որպեսզի այն ազգերը տարանջատող ¨ հակամարտություն ծնող գործոնից վերածվի ազգերը միմյանց հետ կապող կամրջի:

          Շնորհակալություն ուշադրության համար:

Դեպի էջի սկիզբը