Հարգելի տիկնայք ¨ պարոնայք, մեծարգո նախագահող
          Թույլ տվեք ողջունել խորհրդաժողովի մասնակիցներին ¨ գոհունակությունս հայտնել իմիգրացիոն հիմնախնդիրները նման մեծ ուշադրության արժանացնելու առթիվ:
          Բնակչության զանգվածային իմիգրացիան ¨ դրա հետ կապված խնդիրները վերջին 12 տարիներին կրկին դարձել են Հայաստանի Հանրապետությանը հուզող առավել կար¨որագույն հիմնախնդիրներից: Երկրաշարժից խստորեն տուժած Հայաստանն 1988-92թթ. ստիպված եղավ դիմագրավել իմիգրացիոն մի հզոր ալիք. ազգամիջյան հակամարտության հետ¨անքով ընդամենը 4 տարվա ընթացքում հար¨ան Ադրբեջանից տեղահանվեցին ավելի քան կես միլիոն հայեր, որոնցից 360 հազարը հանգրվանեց մեր հանրապետությունում: Բացի դրանից, այդ ¨ հաջորդ մի քանի տարիներին Հայաստան ներգաղթեցին նա¨ 48 հազար հայեր ԼՂՀ-ից ¨ վերջինիս հար¨ան հայաբնակ շրջաններից: Եվս 11 հազար հայեր էլ Հայաստան ներգաղթեցին նախկին ԽՍՀՄ այլ տարածքներում ծագած հակամարտությունների հետ¨անքով: Արդյունքում մինչ¨ 1994-95թթ. Հայաստանն ստիպված եղավ ընդունել շուրջ 420 հազար իմիգրանտ-փախստականների, որը հավասար էր հանրապետության այդ ժամանակվա բնակչության շուրջ 12 %-ին:
          1990-ական թվականների կեսերից սկսած, երբ վերջնականապես պարզ դարձավ, որ Ադրբեջանից բռնագաղթված հայազգի փախստականների կամավոր ¨ անվտանգ վերադարձը նախկին բնակության վայրեր անհնար է, Հայաստանի Հանրապետությունը ձեռնամուխ եղավ փախստականների ի ն տ ե գ ր ա ց մ ա ն ք ա ղ ա ք ա կ ա ն ու թ յ ա ն իրականացմանը:
          Այսպիսի քաղաքականության առաջնային նպատակն է փախստականների Հայաստանի հասարակությունում արդյունավետ ներգրավման /ինտեգրման/ ¨ ինքնիրացման /նատուրալիզացիայի/ ապահովումը, ինչը մեծամասամբ պայմանավորված է փախստականների համար կենսական կար¨որություն ներկայացնող մի շարք խնդիրների լուծմամբ:
          Այս խնդիրները կարելի է բաժանել մի քանի խմբի.
          ա/ սոցիալ - տնտեսական /սոցիալ-կենցաղային պայմանների բարելավում, կենսամակարդակի բարձրացում ¨ այլն/,
          բ/ իրավա-քաղաքական /իրավունքների ու շահերի պաշտպանությանն ուղղված օրենսդրության ստեղծում, դրանց իրագործման պետաիրավական երաշխիքների ապահովում/,
          գ/ հոգ¨որ-մշակութային /հայոց լեզվի տիրապետման պայմանների ապահովում, հոգ¨որ մշակույթի արժեքներից լիարժեքորեն օգտվելու պայմանների ստեղծում ¨ այլն/,
          դ/ բարոյա-հոգեբանական /բռնի տեղահանման ժամանակ ապրած բարոյահոգեբանական ցնցումների հաղթահարում, նոր սոցիալական կապերի հաստատում/,
          ե/ անհատական մտածելակերպ /փախստականներից շատերը մտավախություն ունեին նա¨, որ ՀՀ քաղաքացիություն ընդունելով միանգամից դուրս կմնան ինչպես պետության, այնպես էլ միջազգային կազմակերպությունների կողմից ցուցաբերվող ուշադրությունից/ :
          Միայն այս խնդիրների համակողմանի լուծումը կարող է տրամաբանորեն հանգեցնել փախստականների մեր հասարակության հետ վերջնական ինտեգրմանը, որի բարձրագույն իրավաքաղաքական դրս¨որումը Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիության ընդունումն է:
          Վերը նշված խնդիրները միշտ չէ, որ հավասարարժեք ազդեցություն են ունեցել նրանց ինտեգրման գործընթացի վրա:
          Այսպես, եթե Հայաստան ներգաղթելու ժամանակաշրջանի սկզբում հոգ¨որ-մշակութային ¨ բարոյա-հոգեբանական խմբերի խնդիրները ցայտուն արտահայտված բնույթ ունեին, ապա հետագայում, պայմանավորված փախստականների հանդեպ թե ՀՀ կառավարության օպերատիվ ¨ թե ամբողջ հասարակության սրտացավ վերաբերմունքով նշված խնդիրները հետզհետ¨ կորցրեցին իրենց սրությունը:
          Իրավա-քաղաքական խնդիրների առնչությամբ վիճակը էապես փոխվեց 1999թ. մարտի 3-ին ՀՀ ԱԺ-ի կողմից §Փախստականների մասին¦ ՀՀ օրենքի ընդունմամբ ¨ այդ օրենքի դրույթները փախստականներին իրազեկելու ուղղությամբ պետական, հասարակական կազմակերպությունների ¨ հատկապես ՄԱԿ ՓԳՀ-ի հայաստանյան գրասենյակի գործադրած ակտիվ ջանքերի շնորհիվ:
          Փաստորեն 1999թ-ից հետո փախստականների ինտեգրման քաղաքականության հաջող իրականացմանը ամենաշատը խոչընդոտում էին սոցիալ-տնտեսական ¨ անհատական մտածելակերպով պայմանավորված գործոնները: Վերջինիս հաղթահարման գործում վճռական դեր խաղաց Հայաստանի Հանրապետության կառավարության կողմից ՄԱԿ ՓԳՀ-ի հայաստանյան գրասենյակի օժանդակությամբ իրականացրած ¨ իրականացվող լայնածավալ քարոզչական-բացատրական բնույթի ծրագրերը, ինչպես նա¨ համապատասխան նորմատիվ օրենսդրական փաստաթղթերի ընդունումը: Դրանց ազդեցությամբ կտրուկ մեծացավ ՀՀ քաղաքացիություն ընդունող փախստականների թիվը:
          Եթե 1992-1999թ. ՀՀ քաղաքացիություն էր ընդունել շուրջ 6 հազար փախստական, այն էլ գլխավորապես ՀՀ անձնագիրըտ որպես այլ երկրներ մեկնելու միջոց օգտագործելու դրդապատճառով, ապա միայն 1999թ. վերջին հինգ ամիսների ընթացքումտ ավելի քան 8000-ը: Իսկ 2000թ. §1988-1992թթ. Ադրբեջանի Հանրապետությունից բռնագաղթված ¨ Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիություն ստացած անձանց իրավական ¨ սոցիալ-տնտեսական երաշխիքների մասին¦ ՀՀ օրենքի ընդունումը էլ ավելի խթանեց փախստականների կողմից ՀՀ քաղաքացիության ընդունման գործընթացը, քանի որ օրենքի մակարդակով հայտարարվեց, որ ՀՀ քաղաքացիություն ընդունելուց հետո էլ Ադրբեջանից բռնագաղթված անձանց համար կշարունակի գործել աջակցության ¨ պաշտպանության մի¨նույն համակարգը: Թողնված ունեցվածքի փոխհատուցման խնդիրը երբ¨իցե լուծվելու դեպքում քաղաքացիության հանգամանքը խոչընդոտող դեր չի խաղա: Օրենքում ամրագրվեցին փախստականների մտավախությունները փարատող նմանատիպ այլ դրույթներ:
          ՀՀ քաղաքացիություն ընդունելու հետ կապված հոգեբանական անվստահության հաղթահարման շնորհիվ միայն 2000թ. ՀՀ քաղաքացիություն ընդունեց 15631, իսկ 2001թ. 16259 փախստական:
          Մեծարգո պարոն նախահագող, այս տարի զգալիորեն նվազել է քաղաքացիության ընդունման գործընթացը. անցած ութ ամիսներին ՀՀ քաղաքացիություն է ընդունել ընդամենը 6512 փախստական, ինչը կազմում է 2001թ. համանման ցուցանիշի երկու երրորդը:
          Այս փաստը խոսում է այն մասին, որ քաղաքացիության ընդունման ճանապարհին հոգեբանական խոչընդոտի վերացումից հետո, այս խմբում կրկին գերիշխող են դառնում սոցիալ-տնտեսական անբարենպաստ վիճակով պայմանավորված խոչընդոտները, որոնց հետ¨անքով նրանց մոտ խորանում է հասարակությունից մեկուսացվածության, պետության ¨ միջազգային կազմակերպությունների ուշադրությունից մոռացված լինելու զգացողությունը:
          Այն որ փախստականների խումբը տեղացիների համեմատ ունի ավելի խոցելի բնութագրեր, ցույց են տալիս վերջին տարիներին Հայաստանում արված տարբեր հետազոտությունները մասնավորապեստ
          - շուրջ 2-3 անգամ բարձր է գործազրկության իրական մակարդակը,
          - ավելի սուր է արտահայտված մարդկային աղքատությունը /վատ կոմունալ-կենցաղային պայմաններ, առաջնային առողջապահական ¨ կրթական ծառայություններից օգտվելու ավելի սուղ հնարավորություններ/,
       - ավելի ցածր են կենսամակարդակն ու եկամուտները:
          Փաստորեն, ստեղծվել է մի իրավիճակ, երբ փախստականների հիմնական մասն ունենալով լուրջ սոցիալ-տնտեսական խնդիրներ, ակնհայտորեն չի շտապում ընդունել ՀՀ քաղաքացիություն:
          Այս մեծաքանակ խմբի ներկայացուցիչների կողմից քաղաքացիության ձեռք բերման գործընթացի խոչընդոտները հաղթահարելու համար անհրաժեշտ է իրականացնել նրանց սոցիալ-տնտեսական պայմանների բարելավմանն ուղղված ծրագրեր: Այս դրույթի ճշմարտացիությունը հաստատվել է նա¨ հետազոտությունների արդյունքում. բնակարանով ապահովված փախստականների 90% -ը ընդունել է քաղաքացիություն, մինչդեռ ժամանակավոր կացարաններում ապրողների մոտ այդ ցուցանիշը շատ ցածր է:
          Մեծարգո պարոն նախագահող, տիկնայք ¨ պարոնայք, Հայաստանի կառավարությունը հաստատել է նմանատիպ մի շարք ծրագրեր /§Բնակարանային ապահովության¦ ~ 54 մլն $ արժողությամբ, §Զբաղվածության¦ ¨ այլն/, սակայն հանրապետության համար ոչ պակաս կար¨որ խնդիրների առկայությունը /1988թ. երկրաշարժի հետ¨անքների վերացումը, սահմանամերձ բնակավայրերի հետբախումային վերականգնումը ¨ այլն/, հնարավորություն չի տալիս առկա սուղ միջոցներից բավարար հատկացումներ կատարել փախստականների հիմնախնդիրների լուծմանը: Արդյունքում հանրապետության բնակչության 12%-ը կազմող մի ստվար զանգված /ԱՊՀ-ի երկրներում ամենաբարձր ցուցանիշը/ ավելի քան 12 տարի ապրելով մի¨նույն էթնոմշակութային միջավայրում, շարունակում է իրեն համարել օտար հայրենի հողի վրա: Եվ պատահական չէ, որ փախստականների մոտ տեղացիների համեմատ 2-3 անգամ բարձր են էմիգրացիոն մտադրությունները: Այսպիսի իրավիճակը կարող է խարխլել ինչպես հասարակության համերաշխության հիմքերը, այնպես էլ տարածաշրջանային կայունության ¨ անվտանգության խաթարման գործոն դառնալ:
          Այս իրողությունը հրամայական պահանջում է ձեռնարկել փախստականների սոցիալ-տնտեսական չլուծված խնդիրների հրատապ լուծմանն ուղղված ծրագրերի իրականացում, որում մեր հանրապետությունը սուր կերպով զգում է միջազգային հանրության աջակցության կարիքը:

Դեպի էջի սկիզբը

Դեպի էջի սկիզբը